Saturday, March 01, 2014

Orta Asyrlarda Türkmenleriň yurt dolandyryş däpleri (XIII-XVI) - آداب کشورداری ترکمن ها در قرون وسطی

1457-nji yylda
Herat saherinde
basylan altyn pul
H. OWNUK: Türkmenleriň has syýasatçy serkerdesi Uzyn Hasan, Eýrany-Turany hem Arap-Ajamy öz gol astyna geçirip patyşalyk süren döwrinde, ösen ýurtlaryň döwrebap derejesindäki ýöriteleşdirilen döwlet dolandyryş däp-endikleri berkleşdirilipdir.

Orta asyrda türkmenler uly döwlet hökmünde ýurt dolandyran wagty, malýe işleri boýunça özboluşly ýöriteleşdirilen ýurt dolandyryş hökmet sistemasy bolupdyr. Pulyň uly görnüşi “Tümen” döwriň ýörgünli pul serişdesi hasaplanypdyr. Elbetde onyň takyk möçberini anyk aýtmak mümkin däl. Ýöne, 1575-nji ýylda “Dykat” möçberinde çaklanylypdyr. (“Dykat” möçberiniň ölçegi hakynda Walter Hints, “Şa Ismaýil II” atly kitabynyň 56-njy sahypasynda, maglumat berýär!) Emma şol wagtdan ýüz ýyl öň tümeniň bahasynyň möçberini gözöňüne getirmek üçin, bir uly başlyk ýa-sa, emirlik emeldarlygy her bir ýylda 1000 tümen aýlyk harajatyny alypdyr.



Garagoýunly hökümdarlary esasan hem sultan Jahanşanyň döwründe ýer-mülkden alynýan malýe salgytlarynyň möçberiniň köplügi sebäpli Akgoýunly hökümdarlarynyň tarapyndan beýle salgytlara ortaça seredipdirler. Olar bu dolanşykda “takdyl = تعدیل” ýagny “adalat (deňlik)” döredipdirler. Şonuň üçin Uzynesen hut özi oturumlaşan ilata algyt-salgyt şertleri kanunlaşdyrmagyň ugrunda ýörite “düzgünnama” çykarylypdyr. Bu malýe düzgüni “Kanun-nameýe Hasan beýgi” diýilip, meşhur bolupdyr. Bu “Düzgfünnama” şeýle ýiti hem paýhasly düzülendigi sebäpli onuň hokum ýöreden ýurtlarynyň ählisinde XVI asyra çenli ( Sefewileriň döwrüne çenli) rowaçlykda durup, öz güýjüni saklapdyr.


1478-nji ýyl soltan Halyl tagta çykan wagty Eýranyň gurply welaýaty bolan Fars welaýatyndan abadanlyk işleri üçin 5000 Töwrizi tümen talap edipdir. Emma dogany Ýakup sultan onuň ornunda oturandan soň bu salgydy azaltmaga çalyşýar. Ol 1479-njy ýylda Ysfihan merkezi bolan Irak-u-Ajam welaýatyndan ýer-mülk salgytlaryny almany, olara bagyşlapdyr. Malýeçiler bu salgydyň möçberini takmynan ýetmiş müň (70000) tümen – diýip ýatlapdyrlar!. 1487-nji ýyl soltan Ýakubyň tarapyndan Gilan welaýatynyň salgydyny taýyn etmeli bolanda, ortaça deňligi saklap, bir müň iki ýüz (1200) tümen salgyt salynypdyr.


Türkmenleriň Akgoýunly döwletinde ýer-mülk salgydy ýagny “hyraç” salgydyndan başga-da, tüdjärler we işöwürler üçin “tamuga (tagma)” diýlen, salgyt hem bolupdyr. (“Tamug” aslynda araplaşan gadymy türki söz.) Ýagny oduň demir erediji derejedäki közli alowy. Türkmenlerde mallaryna we beýleki eýeçiliklerine “bellik” galdyrmak üçin belli bir alamatda galyplaşan demir abzaly şol köz alowda gyzdyryp “tagma” basypdyrlar. Bu sözi Bartold “Tamuga - طاموغ” görnüşde has dogurusy belläpdir.


Uzynesen we onuň yzyny tutan ogullarynyň patyşalyk süren döwründe hem täjirlik we işöwürlik malýe salgydy alynypdyr. Sebäbi sultan Ýakubyň Mekgä zyýarata baranda çykaran permany bu salgyt hakda meseläni doly aýdyňlaşdyrýar. Patyşanyň köşk taryhçysy Fazlullanyň öz eli bilen düzen “nyşan (yglan)” atly salgydy, Akgoýunlylaryň hokum süren ýurdynyň üstünden öten kerwenlere aşakdaky karar boýunça salynypdyr.


a). Söwda we işöwurlik salgydy (Tamuga),

b). Gümrükhana döwlet girdejisi (baç ýa paç),

c). Ýol-transport döwlet girdejisi (Duzbulak ýa-da, Toprak basdyr, Rahdary).


Netijede bu hakda diňe häkimlere, hökümdarlara, goşun serkerdeler, patyşanyň döwlet malýe gözegçilerine däl-de, eýsem ýörite edaralaşan tagmahanalara, täjirlerden salgyt alýan döwlet işgärlerine (tagmaçylara), hem-de, gümrükhana işgärlerine (baçdarlar), ýol-transport döwlet girdejisi ýagny duzbulak girdejisini alýan rahdarlara, galyberse-de, ýol hem galanyň karawullaryna çenli buýruk-permanlary ýetirilip durupdyr.


X-XV asyrlardaky türkmen patyşalyklarynyň pul dolanyşygyna degişli dürli maglumatlar bar. Seljuklylaryň döwründe Togrulbege degişli kakylan zikgeler we monetalar, Atabegler, Akgoýunlylar hem Garagoýunlylar serkerde patyşalarynyň hersiniň tarapyndan özlerine maxsus bolan möhürleri boýunça altyn, kümüş we bürünç ýaly materiallardan zikge-monetalar kakylypdyr. Bu monetalar häzirki Britan, Berlin we Fransýadaky Luwr Pariž ýaly dünýäniň belli ylmy-taryhy döwlet muzeýlerinde saklanylýar.


Timuryň ogly Şahruha degişli monetany Akgoýunly türkmenleriniň patyşasy Uzynesen öz möhri boýunça, özüne tabyn ýurtlarda ýörgünleşdirýär. Ol monetanyň ýüzüne kakylan bellikler arap elipbiýinde:


a). Adyl (Şol ýerde “öz güýjündäki ýörgün” diýlen manyda).
b). Hasanbeýk - بیک حسن
c). Şiraz-شیراز

d). 720 - ٧٢٠


Ýaly sözler görkezilýär. ...


Sultan Uzyneseniň Şahruha degişli ikinji bir monetasynda beýleki bir möhür bilen tabyn ýurtlarda öz pul güýjüni saklamak üçin ýüzüne kakylan nomer I we arap elipbiýinde:


“Orduw hem 706”
Sikgeler

Görkezilýär. (Elbetde alymlar onuň ýyl wagtyny möhürteraşlar tarapyndan ýalňyş kakypdyrlar! –diýlen, çaklama bar.) Ýöne onda görkezilen “orduw” sözi bolsa, “Uzynesen beýleki ýurtlara ýöriş eden wagtynda sikgeler kakylýan bir guraly özleri bilen göterip gezipdirler”, -dilen netijä gelinýär.


Üçünji bir kümüş sikgeler kakylanda Uzyn Hasanyiň ady hem kakylan ýeri we ýyly görkezilmändir. Onda arap elipbiýinde:


Elsultan El-Agzam - الاعظم السُلطان

b). Hasan - حسن

c). Haladullah - خلدالله

d). Maleke - ملکه


Ýaly sözler berilipdir.


Dördünji kümüş sikgeler Sultan Ýakup tarapyndan möhürlenýär. Onda görkezilen alamatlar arap elipbiýinde:


a). Adyl - عدل

b). Sultan 892 - 892 - سُلطان

c). Ýakup (Ýa’gub) - یعقوب

d). Ýzd (şäher ady) - یزد


Sikgeler
Bäşinji kümüş sikgelerde bolsa, arap elipbiýinde şeýle ýazgylar bar:


a). Elsultan El-Agzam - الاعظم السُلطان
b). Töwriz (Täbriz)- تبریز
c). Ýakup han (Ýäg’ubhan)- خان یعقوب
d). Haladullah - خلَدالله
e). Maleke - مَلِکَه


Altynjy kümüş sikgelerde arap elipbiýinde şeýle görkezilen:
a). Aly - علی
b). Osman - عثمان
--------
a). Elsultan El-Agzam - الاعظم السُلطان
b). Töwriz(Tebriz) - تبریز
c). Ýakup, zarb - ضرب یعقوب
d). Bagdat - بغداد


Ol döwürde türkmen patyşalary haýsydyr bir uly şäheri ýa-da, welaýaty öz golastyna geçirenlerinde şol ýeriň adyndan zikge kakypdyrlar. Görkezilen zikgeler, group otursak, hersi bir şäheriň adyndan kakylypdyr.

Ýedinji kümüş sikgeler sultan Ýakubyň ogly sultan Baýsyňara degişli bolup durýar. Ondaky bellikler arap elipbiýinde şeýle görkezilen:


a). Elsultan El-Adyl - العدل السُلطان
b). Baýsyňar (Baýsungar) - بایسنقر
c). Sultanhan - سُلطانخان
d). Haladullah - خَلِدالله
e). Maleke - مَلِکَه
f). Sene - سنه


Sekizinji kümüş sikgeler sultan Uzyn Hasanyiň agtygy sultan Rüsteme degişli bolup durýar. Ondaky bellikler arap elipbiýinde şeýle görkezilipdir:

a). Elsultan El-Adyl العدل السُلطان
b). Rüstemhan خان رستم
c). Haladulla Maleke - مَلِکَه خَلَدالله


Sikgeler
Nedir şanyň döwrüne degişli sikgelerlar şu gorkezilen suratlarda anyk manysyna eýe bolýar. Olarda .....


Sikgeler
Şeýlelik bilen, bu fakturalara ser edenimizde, orta asyrlarda biziň ata-babalarymyzyň yurt dolandyryş däp-düzgünleri, malýe serişdeleriniň näderejede kanunlaşdyrylandygy öz döwründe we soňky nesillere yz galdyryjy tasirini ýetirip bilendigini bilip galýarsyň. Şonyň üçin taryhymyzyň bu çetlerini-de, çuňňur öwrenilmegini talap etýär.


-------------------
1. Ownuk Hangeldi, Magazine “Standard” (hil we howpsuzlyk journal), “Taryh we Standart”, Aşgabat – 1999 ý., sah. 34-36 ss.
2. علي اکبر سرافراز، فريدون آور زماني، سکه هاي ايران از آغاز تا دوران زنديه، تهران، سمت ١۳۸۰، ص ٢۳۷ - ٢۳۸ – ٢۳٩